Hai noites especiais. E despois está a Noite de San Xoán.
Na noite do 23 ao 24 de xuño, Galicia énchese de fogueiras, cheiro a herbas recén recollidas, cantigas populares e historias que levan séculos pasando de xeración en xeración. É unha festa que todos coñecemos, pero que ás veces esquecemos o extraordinaria que é. Porque San Xoán non é só unha celebración. É unha das expresións máis vivas do noso patrimonio inmaterial. Unha desas tradicións que sobreviviron ao paso do tempo e que seguen facendo que nos sintamos parte dunha historia común.
Unha festa máis antiga ca o propio San Xoán
A orixe desta celebración remóntase moito antes do cristianismo.
O 24 de xuño coincide co solsticio de verán, o momento do ano no que o Sol alcanza a súa máxima altura no ceo. Para os pobos antigos era unha data cargada de significado. Marcaba o cambio de ciclo, a chegada da estación das colleitas e un momento especialmente propicio para realizar rituais de protección, fertilidade e abundancia.
Os celtas celebraban festas vinculadas ao lume e ao Sol, como o Beltaine. Co paso dos séculos, a Igrexa incorporou estas celebracións ao calendario cristián e a data pasou a estar dedicada a San Xoán Bautista. O curioso é que moitos dos ritos anteriores sobreviviron. E aínda hoxe seguimos repetindo costumes que xa practicaban os nosos devanceiros hai centos de anos.
As fogueiras de San Xoán: moito máis ca lume
Se hai unha imaxe que identifica esta noite é a das cacharelas. Cachelas, cachadas, lumeiradas… o nome cambia segundo a comarca, pero o significado mantense. O lume representa a purificación e a protección. Durante días, a veciñanza reúne leña e prepara a fogueira. Cando cae a noite, chegan as sardiñas, o pan de millo, as conversas e os encontros que se alongan ata ben entrada a madrugada. E, por suposto, os saltos.
Tradicionalmente saltábase un número impar de veces sobre as brasas mentres se recitaban coplas como esta:
Salto por riba
do lume de San Xoán,
para que non me trabe
cadela nin can,
nin bicho vivinte
que ande polo chan.
Pero o lume non protexía só ás persoas. O fume empregábase para afumar cortes, casas, animais e mesmo campos de cultivo. Buscábase afastar enfermidades, malas colleitas e todo aquilo que puidese ameazar o benestar da comunidade.
A auga tamén fai maxia
Se o lume é o gran protagonista da noite, a auga é a súa compañeira inseparable.
Existe a crenza de que durante San Xoán fontes, ríos e mares adquiren propiedades especiais. Por iso moitas tradicións están ligadas á auga. Unha das máis coñecidas é a das nove ondas da praia da Lanzada. Segundo a tradición, as mulleres que desexan ter descendencia deben saltar nove ondas á media noite. O rito tamén aparece noutras zonas da costa galega, con pequenas variacións.
Ao amencer, a chamada auga do paxaro ou flor da auga convértese noutra protagonista da xornada. Trátase da auga sobre a que se reflectiron os primeiros raios do Sol, considerada especialmente beneficiosa para a saúde e a beleza. A tradición popular mesmo lle dedicou versos:
Corre meniña, vaite lavar
alá na fonte te has de lavar
i a fresca i-auga desta manecida
cor de cereixa che ten que dar.
Tamén se dicía que beber de sete ou nove fontes distintas podía curar determinadas doenzas ou que o orballo da mañá servía para protexer persoas e animais.
As herbas de San Xoán: unha tradición que segue viva
Probablemente sexa un dos costumes que máis familias galegas continúan mantendo. Na tarde do 23 de xuño recóllense distintas plantas aromáticas e medicinais: fiúncho, romeu, herba luisa, malva, codeso, espadana ou fento son algunhas das máis habituais. Déixanse durante toda a noite nun recipiente con auga ao aire libre para que absorban o orballo. Á mañá seguinte chega o ritual máis coñecido: lavar a cara con esa auga para atraer saúde, protección e boa sorte durante todo o ano.
Moitas persoas seguen facéndoo hoxe. E quizais aí resida parte da maxia de San Xoán: non é unha tradición encerrada nos libros, senón algo que continúa formando parte da vida cotiá.
Mouras, meigas e cidades afundidas
A noite de San Xoán tamén pertence ás lendas. Dise que é unha das poucas noites do ano nas que o mundo visible e o invisible están máis preto ca nunca. Por iso aparecen mouras peiteando os seus cabelos xunto ás fontes, trasnos que percorren os montes e meigas que celebran aquelarres en lugares apartados. Tamén é a noite na que, segundo conta a tradición, poden escoitarse as campás das cidades afundidas. Na Limia, por exemplo, existe a coñecida lenda de Antioquía, a cidade que repousa baixo as augas da antiga lagoa de Antela e cuxas campás, disque, poden oírse durante esta madrugada especial.
Son historias imposibles de demostrar. Pero forman parte do noso patrimonio cultural e explican a forma na que os nosos antepasados entendían o mundo.
A noite na que se permitía romper as normas
San Xoán tamén ten unha faceta máis divertida. Antigamente era habitual que a mocidade aproveitase a escuridade para mover carros, cambiar cancelas de sitio ou gastar pequenas bromas á veciñanza. Era unha maneira simbólica de alterar a orde establecida antes de iniciar un novo ciclo.
Hoxe as falcatruadas son moito máis inocentes, pero seguro que cada aldea conserva algunha historia relacionada cun felpudo desaparecido ou cun obxecto que apareceu misteriosamente noutro lugar.
Cando o sol baila
Ao amencer chega o último acto desta noite chea de simbolismo. Conta a tradición que o Sol baila de ledicia ao saír. Por iso hai quen sobe a montes, castros ou miradoiros para contemplar ese primeiro momento do día. A cultura popular recolleuno nestes versos:
Madrugada de San Xoán,
madrugada máis garrida,
que baila o sol cando nace
e ri cando morre o día.
Un patrimonio que merece seguir vivo
A Noite de San Xoán é moito máis ca unha festa popular. É memoria colectiva. Son saberes transmitidos durante séculos. Son historias, cantigas, crenzas e costumes que axudan a explicar quen somos como pobo.
Nun mundo no que todo cambia cada vez máis rápido, conservar estas tradicións tamén é unha forma de conservar a nosa identidade. Quizais non saltes unha fogueira. Quizais non recollas herbas nin busques a flor da auga ao amencer. Pero coñecer estas historias, contalas e transmitilas ás novas xeracións xa é unha maneira de manter vivo un dos tesouros máis fermosos da cultura galega.
E ti, que tradicións de San Xoán segues conservando?
